الزامات ایمنی که برای یونولیت باید رعایت شود

یونولیت یا پلی استایرن منبسط شده (EPS)، که با نام های پلاستوفوم و فوم سقفی (یونولیت) هم شناخته می شود، سال هاست در سقف های تیرچه بلوک ساختمان های ایران به عنوان پرکننده فضای بین تیرچه ها استفاده می شود. دلیل محبوبیت آن ساده است: وزن بسیار پایین، عایق کاری حرارتی و صوتی مناسب و قیمت پایین نسبت به بلوک های سیمانی. اما همین سبکی و ساختار متخلخل، یونولیت را به یکی از حساس ترین مصالح ساختمانی از نظر ایمنی حریق و کیفیت اجرا تبدیل کرده است.

نکته ای که کمتر به آن پرداخته می شود این است که «الزامات ایمنی یونولیت» صرفاً یک توصیه کلی نیست؛ بلکه ضوابطی مشخص و عددی است که از سوی دفتر تدوین و ترویج مقررات ملی ساختمان اعلام شده و هر بلوک تولیدی باید با آن ها منطبق باشد. در این مطلب، این الزامات را به طور کامل و با ذکر اعداد رسمی بررسی می کنیم.

چرا استاندارد بودن یونولیت اهمیت حیاتی دارد؟

در ایران تنها تعداد محدودی از واحدهای تولیدی، گواهینامه فنی تولید بلوک یونولیتی ساختمانی را از مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی دریافت کرده اند. بخش بزرگی از یونولیت های موجود در بازار، که اساساً برای بسته بندی تولید شده اند، فاقد این گواهی هستند و علی رغم آن، به دلیل قیمت پایین تر، در ساخت و ساز استفاده می شوند.

تفاوت یونولیت استاندارد و غیراستاندارد صرفاً در قیمت نیست. یونولیت بسته بندی معمولاً چگالی و مقاومت به مراتب پایین تری دارد و از مواد کند سوز کننده در ساخت آن استفاده نشده است. نتیجه این کم فروشی در مواد اولیه، بلوکی است که در برابر حرارت به سرعت آب می شود، حجم خود را از دست می دهد و در صورت بروز اتصالی برق یا جرقه جوشکاری، مستعد اشتعال سریع است.

مرجع الزامات ایمنی یونولیت در ساختمان کدام است؟

ضوابط فنی استفاده از بلوک های سقفی پلی استایرن منبسط شده در سیستم سقف تیرچه بلوک، سند مرجعی است که از سوی دفتر تدوین و ترویج مقررات ملی ساختمان منتشر شده و چهار محور اصلی دارد: ایمنی در برابر آتش، رواداری های ابعادی، مقاومت مصالح (که مستقیماً به چگالی بلوک مرتبط است) و روش صحیح اجرا. علاوه بر این سند، سیستم سقف نهایی باید با مبحث سوم مقررات ملی ساختمان (حفاظت ساختمان ها در برابر حریق) و مبحث نهم (طراحی و اجرای ساختمان های بتن آرمه) نیز مطابقت داشته باشد.

الزامات ایمنی یونولیت در برابر آتش

مهم ترین و غیرقابل مذاکره ترین الزام ایمنی یونولیت، ممنوعیت استفاده از انواع قابل اشتعال آن است. تنها بلوک هایی مجاز به استفاده در ساختمان هستند که در فرایند تولید، از مواد کندسوز کننده یا خود خاموش شونده (Self-Extinguishing) در آن ها استفاده شده باشد؛ به طوری که در تماس با شعله، به جای گسترش آتش، خاموش شوند. تولید کنندگان موظف اند مدارک مربوط به منشأ پودر پلی استایرن (محصول کارخانه های پتروشیمی) و گواهی کندسوز بودن را ارائه کنند.

نکته ای که معمولاً در مورد آتش سوزی یونولیت با اغراق بیان می شود، ماهیت دقیق دود و گاز حاصل از سوختن آن است. واقعیت این است که پلی استایرن خالص، بر اثر احتراق، عمدتاً کربن، دی اکسید کربن، منوکسید کربن و بخار آب تولید می کند؛ در نمونه های حاوی مواد کندسوزکننده برومینه، ممکن است ترکیبات دیگری مانند هیدروژن برمید نیز آزاد شود. خطر اصلی، دود غلیظ و به ویژه گاز منوکسید کربن است که در اکثر آتش سوزی های ساختمانی، عامل اصلی مرگ ساکنان پیش از رسیدن شعله به آن ها محسوب می شود؛ به همین دلیل، پوشاندن صحیح بلوک ها و جلوگیری از تماس مستقیم آن ها با حرارت، اهمیتی حیاتی دارد.

برای همین منظور، زیر سقف باید توسط پوشش مناسب (معمولاً گچ یا بتن) محافظت شود و این پوشش باید به طور مکانیکی به تیرچه ها و تیرها متصل شود، نه صرفاً به صورت گچ کاری مستقیم روی سطح بلوک. دیوارهای میان واحدهای مستقل نیز باید تا زیر سقف سازه ای ادامه یابند و از میان لایه یونولیت عبور کنند، یا در صورت استفاده از مصالح ضدحریق، بلوک های پلی استایرن دو فضای مجاور نباید به یکدیگر پیوستگی داشته باشند؛ در غیر این صورت، آتش می تواند از یک واحد به واحد مجاور سرایت کند.

الزامات ابعادی و ظاهری بلوک های یونولیتی

بر اساس ضوابط فنی رسمی، هر بلوک یونولیتی باید در محدوده رواداری های مشخصی تولید شود:

• حداکثر انحراف از گونیا بودن لبه های طولی و عرضی، ۵± میلی متر به ازای هر ۱۰۰۰ میلی متر طول یا عرض بلوک است.
• حداکثر انحراف از گونیا بودن لبه ضخامت، ۳± میلی متر است.
• رعایت پخ (زاویه دار کردن) در دو لبه فوقانی بلوک، به ارتفاع و قاعده حدود ۵ سانتی متر، الزامی است؛ این پخ به پرشدن کامل تر زیر تیرچه با بتن کمک می کند.
• سطح بلوک باید نسبتاً صاف و ظاهر آن یکپارچه و سالم باشد؛ وجود فاصله مشخص و قابل مشاهده بین دانه های پلی استایرن، نشانه تولید نامرغوب و مردود شدن بلوک است.

استفاده از بلوک با عرض نادرست هم مشکل ساز است: بلوک باریک تر از اندازه استاندارد باعث ایجاد درز و نفوذ شیره بتن به داخل فضای سقف می شود و بلوک پهن تر، به سختی میان تیرچه ها جا می گیرد و باعث اعوجاج بال تیرچه ها می شود. به همین دلیل، برش طولی بلوک در کارگاه با ابزارهایی مثل کاتر یا اره دستی برای تنظیم عرض، مجاز نیست؛ چون ساختار سلولی لبه را از بین می برد و مقاومت چسبندگی گچ زیرکار را به شدت کاهش می دهد.

الزامات مکانیکی و مقاومتی

مقاومت بلوک یونولیتی در برابر بارهای وارده حین اجرا (پیش از سفت شدن بتن)، حداقل الزام کمّی این ضوابط است: هر بلوک باید در برابر باری معادل ۲۰۰ کیلوگرم که در نواری به عرض حداکثر ۷ سانتی متر در وسط بلوک اعمال می شود، به ازای هر ۳۰ سانتی متر طول خود مقاومت کند.

تأمین این مقاومت مستقیماً به چگالی (دانسیته) بلوک وابسته است؛ هرچند به دلیل تفاوت مواد اولیه و فرایند تولید کارخانه ها، عدد چگالی ثابت و واحدی برای همه اعلام نشده، اما به عنوان یک راهنمای کلی، بلوکی با عرض ۵۰ سانتی متر و ارتفاع ۲۵ سانتی متر برای کسب این مقاومت معمولاً باید چگالی ای در حدود ۱۳ تا ۱۴ کیلوگرم بر متر مکعب داشته باشد. نکته مهم این جاست: هرچه عرض بلوک بیشتر یا ارتفاع آن کمتر باشد، برای رسیدن به همان مقاومت، به چگالی بالاتری نیاز است. کارخانه های تولیدکننده موظف اند حداقل یک آزمایشگاه برای کنترل مستمر رواداری های ابعادی و باربری بلوک های خروجی داشته باشند.

از نظر طول، استفاده از بلوک های کوتاه تر از ۳۰ سانتی متر ممنوع است؛ چراکه در این طول ها، احتمال شکستن بلوک هنگام حمل یا نصب به شدت افزایش می یابد و یکپارچگی سقف تیرچه-بلوک را به خطر می اندازد.

الزامات برچسب گذاری؛ چطور یونولیت استاندارد را در کارگاه بشناسیم؟

یکی از عملی ترین بخش های الزامات ایمنی یونولیت، که معمولاً کمتر به آن پرداخته می شود، الزام برچسب گذاری روی خود بلوک هاست. طبق ضوابط رسمی، روی تمام بلوک های تولیدی هر کارخانه باید این اطلاعات حک، چاپ یا برچسب شود:

• نام تولیدکننده
• وضعیت کندسوز بودن محصول
• ابعاد بلوک (طول، عرض و ضخامت)
• حداقل چگالی بلوک

این علامت گذاری باید به شکلی پایدار انجام شود که در حین جابه جایی یا انبارداری، به سادگی پاک نشود یا امکان سوءاستفاده (مانند جعل برچسب توسط فروشنده) وجود نداشته باشد. عملاً برای کارفرما یا پیمانکاری که می خواهد در کارگاه، اصالت یونولیت تحویلی را بسنجد، وجود همین برچسب خوانا روی بدنه بلوک، اولین و ساده ترین نقطه کنترل است؛ نبود آن یا مخدوش بودنش، هشداری جدی برای غیراستاندارد بودن محموله محسوب می شود.

نگهداری و انبارداری ایمن بلوک های یونولیتی

بلوک های یونولیتی باید دور از مواد قابل اشتعال و در فاصله ای امن از محل جوشکاری یا سایر عملیات ساختمانی مولد جرقه نگهداری شوند تا احتمال سرایت آتش به انبار اصلی از بین برود. محل نگهداری باید طوری انتخاب شود که براده های داغ ناشی از جوشکاری هرگز با سطح بلوک ها تماس پیدا نکند.

علاوه بر این، تمام کارگران و پرسنل حاضر در کارگاه باید نسبت به ممنوعیت استفاده از هرگونه شعله باز و استعمال دخانیات در مجاورت محل نگهداری بلوک ها توجیه شوند؛ نصب تابلوی «استعمال دخانیات ممنوع» در این محدوده و پیش بینی چند کپسول آتش نشانی در نزدیکی انبار یونولیت، از الزامات ساده اما بسیار مؤثر ایمنی است که در بسیاری از کارگاه ها رعایت نمی شود.

نتیجه گیری

یونولیت، به رغم وزن سبک و عایق کاری مناسب، تنها زمانی در سقف ساختمان عملکردی ایمن دارد که مجموعه ای از الزامات به هم پیوسته رعایت شود: کندسوز بودن مواد اولیه، انطباق ابعادی و ظاهری با رواداری های مشخص شده، رسیدن به مقاومت مکانیکی حداقل ۲۰۰ کیلوگرم به ازای هر ۳۰ سانتی متر طول، برچسب گذاری شفاف روی هر بلوک، و نگهداری اصولی دور از منابع اشتعال. هیچ کدام از این موارد به تنهایی کافی نیست؛ غفلت از هرکدام، می تواند کل سیستم سقف را در برابر آتش سوزی آسیب پذیر کند. انتخاب یونولیت از تولیدکننده ای دارای گواهینامه فنی معتبر، و کنترل برچسب روی بلوک هنگام تحویل در کارگاه، ساده ترین راه برای اطمینان از رعایت همه این الزامات است.

پرسش های متداول

آیا همه یونولیت های موجود در بازار برای سقف ساختمان مناسب اند؟ خیر. بخش زیادی از یونولیت های بازار برای بسته بندی تولید شده اند و چگالی و مقاومت لازم برای کاربرد ساختمانی را ندارند. فقط بلوک های کندسوز دارای گواهینامه فنی مجاز به استفاده در سقف هستند.

حداقل طول مجاز بلوک یونولیتی سقفی چقدر است؟ بر اساس ضوابط فنی رسمی، بلوک های کوتاه تر از ۳۰ سانتی متر به دلیل خطر شکستن، مجاز به استفاده نیستند.

چطور بفهمیم یونولیت خریداری شده کندسوز است یا نه؟ روی بلوک های استاندارد، وضعیت کندسوز بودن باید همراه با نام تولیدکننده، ابعاد و چگالی، به صورت ثابت (حک، چاپ یا برچسب غیرقابل پاک شدن) درج شده باشد.

آیا برش دادن یونولیت در کارگاه برای تنظیم عرض مجاز است؟ خیر. برش طولی بلوک با ابزارهایی مانند کاتر یا اره دستی، ساختار سلولی لبه را تخریب کرده و مقاومت چسبندگی و کیفیت اجرای سقف را کاهش می دهد.